🍀श्रावण — निसर्ग, सण आणि संस्कृतीचा हिरवा उत्सव🍀

श्रावणमासी हर्ष मानसी, हिरवळ दाटे चोहिकडे…
या ओळी ऐकल्या की जणू श्रावण डोळ्यांसमोर उभा राहतो.
पावसाने न्हालेली धरती… सगळीकडे पसरलेली हिरवीगार चादर… पानांवरून अलगद ओघळणारे पाण्याचे थेंब… वार्‍याच्या झुळुकीबरोबर डोलणारी झाडांची पानं… रस्त्याच्या कडेला डोकावणारी छोटी छोटी गवतफुलं… आणि मध्येच काळ्या ढगांच्या आडून डोकावणारं कोवळं ऊन!

श्रावणातला पाऊसही वेगळाच असतो. कधी रिमझिम, कधी सरसर, तर कधी अचानक बरसणारा मुसळधार. पावसाच्या सरींनी धुतलेली झाडं इतकी ताजी दिसतात की जणू निसर्गाने स्वतःच नवी वस्त्रं परिधान केली आहेत. ओल्या मातीचा दरवळ, दूरवरून ऐकू येणारा पावसाचा आवाज आणि हिरवाईने भरलेलं आजूबाजूचं जग… मनाला नकळत प्रसन्न करून जातं.

आणि या निसर्गाच्या हिरव्या पार्श्वभूमीवर श्रावण घेऊन येतो सणांची सुंदर मालिकाच.
नागपंचमीपासून सुरू होणारी ही सणांची लगबग निसर्गाशी असलेलं आपलं नातंही सांगून जाते.

नागपंचमी मधे नागपूजेच्या माध्यमातून सृष्टीतील जीवसृष्टीबद्दल आदर व्यक्त केला जातो. निसर्ग हा केवळ आपल्या उपयोगासाठी नाही, तर त्याच्यासोबत समतोलाने जगायचं आहे, ही जाणीव या परंपरेत दडलेली आहे.

मग येते नारळी पौर्णिमा. समुद्राशी जीवन जोडलेल्या कोळी बांधवांसाठी हा विशेष दिवस. समुद्राची पूजा करून त्याच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली जाते आणि सुरक्षिततेची प्रार्थना केली जाते.

त्याच पौर्णिमेला येणारा रक्षाबंधनाचा सण भाऊ-बहिणीच्या नात्याला प्रेम आणि विश्वासाच्या धाग्याने घट्ट बांधतो. एकाच दिवशी निसर्गाप्रती कृतज्ञता आणि माणसांमधील नात्यांची जपणूक, आपल्या संस्कृतीची ही सांगड किती सुंदर आहे!

श्रावणातील मंगळवार आले की वातावरणात आणखी एक रंग भरतो, मंगळागौरीचा. पूजा, फुलांची सजावट, हिरव्या बांगड्या, साड्यांचे रंग आणि सख्यांच्या गप्पा… आणि मग फुगड्या, पारंपरिक खेळ आणि गाण्यांनी रंगणारी रात्र. मंगळागौर ही केवळ धार्मिक परंपरा नाही; स्त्रियांना एकत्र आणणारा, आनंद वाटून घेण्याची आणि आपली लोकपरंपरा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याची सुंदर संधीही आहे.

श्रावण जसजसा पुढे सरकतो तसतसा कृष्णजन्माष्टमीचा उत्साह वाढतो. मंदिरांमध्ये सजावट, घराघरांत बाळकृष्णाची आरास, उपवास-फराळ आणि मध्यरात्रीचा जन्मसोहळा… घंटानाद आणि जयघोषात कृष्णजन्माचा क्षण साजरा होताना वातावरणात एक वेगळीच भक्तिमय ऊर्जा निर्माण होते. कृष्णाच्या बाललीलांमधून आनंद, प्रेम, खोडकरपणा आणि जीवनाकडे खेळकरपणे पाहण्याची दृष्टीही आपल्याला मिळते.

आणि ग्रामीण महाराष्ट्रात श्रावणाच्या सणांमध्ये पोळ्याला विशेष स्थान आहे. वर्षभर शेतात राबणाऱ्या बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा दिवस. त्यांना सजवून, त्यांची पूजा करून सन्मान देताना शेती, शेतकरी आणि पशुधन यांच्यातील अतूट नात्याची जाणीव होते.

असे हे श्रावणाचे दिवस…
एका बाजूला पाऊस आणि हिरवाई, दुसऱ्या बाजूला पूजा आणि परंपरा; कुठे मंदिरातील घंटानाद, कुठे मंगळागौरीच्या फुगड्यांचा ताल; कुठे राखीच्या धाग्यात गुंफलेलं भावंडांचं प्रेम, तर कुठे कृष्णजन्माच्या जयघोषात दुमदुमणारं वातावरण.

श्रावण म्हणजे म्हणूनच केवळ एक ऋतू नाही.
तो निसर्ग आणि संस्कृतीचा सुंदर संवाद आहे.
तो आपल्याला निसर्गाकडे पुन्हा एकदा कौतुकाने पाहायला शिकवतो.
नात्यांची किंमत जाणवून देतो.
परंपरांमागचा अर्थ समजून घ्यायला सांगतो.
आणि धावपळीच्या आयुष्यात थोडं थांबून आजूबाजूचं सौंदर्य अनुभवण्याची संधी देतो.

श्रावणातला एखादा पावसाळी दिवस निवांत खिडकीत उभं राहून पाहा…
पावसाच्या थेंबांमध्ये चमकणारी हिरवळ पाहा.
ओल्या मातीचा गंध मनापासून घ्या.
दूरवरच्या ढगांचा खेळ पाहा.
एखाद्या मंदिरातून येणारा घंटानाद ऐका.
कदाचित त्या क्षणी जाणवेल…
श्रावण बाहेर कुठेतरी आलेला नसतोच.
तो आपल्या मनात उतरलेला असतो.
आणि म्हणूनच कदाचित असं म्हणावसं वाटत,
श्रावणमासी हर्ष मानसी…
हिरवळ दाटे चोहिकडे! 🌿🌧️💚

डॉ मधुरिमा कुलकर्णी